De belofte van biomarkers
Hoe weet je of een nieuwe therapie of medicijn bij patiënten aanslaat? Dat onderzoeken wetenschappers in de zogenoemde translationele fase van het onderzoek. Biomarkers – biologische indicatoren in het lichaam – zijn daarbij essentieel. Bijvoorbeeld in de zoektocht naar behandelingen voor post-COVID.
Tekst: Riëtte Duynstee ¦ Fotografie: ANP/Andrew Brookes
Ramon Roozendaal is Clusterhoofd Translationeel Onderzoek en Therapie-ontwikkeling bij ZonMw.
Foto: Arenda Oomen
Als een patiënt baat heeft bij een therapie of medicijn, willen onderzoekers ook begrijpen waaróm het werkt. Op welk mechanisme, eiwit of andere stof in het lichaam grijpt het middel aan en hoe meet je dit effect? Kortom: welke biomarker is een maat voor hoe goed het middel werkt?
Het is typisch een vraag in translationeel onderzoek; de onderzoeksfase waar opgedane fundamentele kennis uit het laboratorium verder gebracht wordt naar toepassing in de (medische) praktijk. Translationeel onderzoek heeft een brugfunctie. Binnen ZonMw richt Translationeel Onderzoek en Therapieontwikkeling zich met haar programma’s, zowel op nationaal niveau als in internationaal verband, op onderzoek naar de veiligheid en effectiviteit van nieuwe technologieën, diagnostiek, behandelingen en medicijnontwikkeling.
Biomarkers voor onderzoek naar post-COVID
Ramon Roozendaal is Clusterhoofd Translationeel Onderzoek en Therapie-ontwikkeling bij ZonMw. Biomarkers zijn een belangrijk onderwerp in meerdere onderzoeksprogramma’s, zoals onderzoek naar de werkzaamheid van medicijnen en therapieën bij post-COVID. De wetenschappers kijken daarvoor onder andere naar de verschillende onderliggende mechanismen die kunnen voorkomen, zoals een chronische ontsteking, een auto-immuun-achtig beeld of een afwijkende energiehuishouding. Roozendaal: ‘Je moet iets begrijpen van de oorzaak van de ziekte om een interventie te ontdekken. En vervolgens moet je een maat hebben om te bepalen hoe goed de interventie werkt. Biomarkers zijn bij deze zoektocht essentieel.’
‘Je moet iets begrijpen van de oorzaak van de ziekte om een interventie te ontdekken. En vervolgens moet je een maat hebben om te bepalen hoe goed de interventie werkt. Biomarkers zijn bij deze zoektocht essentieel.’
Biomarkers via beeldvormende technieken
Biomarkers kunnen ook indirect verkregen worden via beeldvormende technieken. Veelgebruikte technieken zijn onder meer röntgenfoto's en MRI-scans.
Roozendaal: ‘Je vindt op foto’s en scans allerlei kenmerken terug die mogelijk een voorspellende waarde hebben. Als je ze op de juiste manier opslaat, kunnen onderzoekers er in een later stadium altijd naar terug grijpen. Deze beelden kunnen dan gebruikt worden voor vragen als: Welke karakteristieken zeggen met de kennis van nu iets over het verloop van de ziekte of over de effectiviteit van een interventie?’
Digitale biomarkers
Een recentere ontwikkeling op het gebied van biomarkers zijn de digitale data. Roozendaal: ‘Patiënten dragen een “tracker” in hun horloge die bijvoorbeeld bewegingsproblematiek monitort. Deze digitale biomarkers zeggen iets over het verloop van de ziekte en kunnen waarde hebben bij het voorspellen. Bij de ziekte van Parkinson zijn er goede ervaringen mee. Ik denk dat we in de toekomst veel kunnen verwachten van digitale biomarkers. Mogelijk ook bij ziektebeelden als post-COVID.’
Biobank voor post-COVID
Voor post-COVID is een biobank opgericht. Daar wordt biologisch materiaal opgeslagen met bijbehorende data. Roozendaal: ‘Als je straks de juiste biomarkers weet te vinden, kun je patiënten opnieuw gaan indelen en veel beter voorspellen welke patiënt baat heeft bij de ene therapie en welke juist bij de andere therapie. Zo’n biomarker vinden is een eerste stap. Daar concentreren veel studies zich nu op. Vervolgens is het de kunst om ook daadwerkelijk interventies te ontdekken en te monitoren.’
Biomarkers zijn aanwijsbaar. Dat geeft erkenning van de ziekte.
Erkenning van de ziekte
Bij ZonMw-studies worden patiënten altijd nauw betrokken. Eric Vermeulen is Adviseur Patiëntenparticipatie bij PostCovid NL. Hij vertelt over het belang van biomarkers voor patiënten. Vermeulen: ‘Omdat er nu nog geen erkende biomarkers zijn voor post-COVID, is het voor artsen lastig om een diagnose te stellen. Mede daardoor zijn patiënten met post-COVID in het verleden vaak gepsychologiseerd. Men zegt: “Je bent niet ziek, maar jouw denken of jouw handelen maakt je ziek.” Biomarkers zijn aanwijsbaar. Dat geeft erkenning van de ziekte. Bovendien is een juiste diagnose van belang als het gaat om vergoedingen en speelt het een rol bij de arbeidsgeneeskunde. Als er echt iets aangetoond wordt, kun je met je arts arbeidsongeschiktheid helderder bespreken.’
Experimentele behandelingen
Het onderzoek van het post-COVID onderzoeksprogramma richt zich zowel op het onderliggend mechanisme als op het helpen van patiënten. ‘Er zijn op beide gebieden interessante ontwikkelingen’, zegt Roozendaal. ‘Op basis daarvan krijgen patiënten experimentele behandelingen aangeboden waarvan artsen verwachten dat deze hun klachten verminderen. Tijdens en na de behandeling wordt er gekeken naar de invloed van de therapie op ontstekingsmarkers, antistoffen en metabolisme. In hoeverre deze markers bruikbare biomarkers zijn, zal moeten blijken.’
Veel patiënten nemen deel aan de studies
Veel onderzoek naar post-COVID wordt gecoördineerd door het Post-COVID Netwerk Nederland. De onderzoeken naar biomarkers worden uitgevoerd in de Post-COVID expertisecentra van academische ziekenhuizen. Volgens Vermeulen hebben patiënten onder andere hun hoop gevestigd op onderzoek naar de rol van mitochondriën: de energiecentrales in spiercellen en naar de rol van microstolsels. Veel patiënten met post-COVID zijn bereid om deel te nemen aan het wetenschappelijk onderzoek, ook de groep met zulke ernstige symptomen dat ze aan bed gekluisterd zijn. Vermeulen: ‘Zij kunnen onmogelijk naar de expertisecentra afreizen om bloed te laten prikken of testen te doen. Er zijn initiatieven om hen thuis te bezoeken. Daar zijn onlangs protocollen voor opgesteld. Heel belangrijk. Want anders mis je bij het onderzoek de groep die er het ergst aan toe is.’ ←