fotoreportage

Hoe beschermen we kwetsbare groepen, zoals ouderen en baby's?

‘In deze klimaatkamer kunnen we de temperatuur aanpassen van -20 tot +60 graden,’ vertelt onderzoeker Eline van de Kamp. In de klimaatkamer van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) onderzocht zij baby’s van 3 maanden tot 1 jaar. Ze vergeleek hun reacties op temperaturen van 23 graden en 34 graden. Uiteraard werd daarbij heel zorgvuldig omgegaan met het welzijn van de baby’s. ‘Over de gevolgen van hitte voor baby’s was nog maar heel weinig bekend. Bij normale temperaturen moet je altijd opletten dat baby’s niet teveel afkoelen, maar wat doe je bij hitte? Om daarover advies te kunnen geven, hebben we dit onderzoek gedaan.’ 

Voor sporters… en baby’s

De klimaatkamer staat in het bewegingslaboratorium van de VU, waar veel onderzoek gedaan wordt naar (top)sport. Sporters kunnen er trainen onder verschillende omstandigheden: hoge of lage temperaturen, hoge luchtvochtigheid of een laag zuurstofgehalte. Van de Kamp: ‘De eerste keer dat hier een baby was, keken mensen best even verbaasd. Dat is toch wel wat anders dan een atleet.’ 

Verschillende metingen

Van de Kamp laat de meetapparatuur zien waarmee zij in de klimaatkamer de temperatuur, de hartslag en andere lichaamsfuncties van het kind gemeten heeft. ‘We hebben ook een aantal innovatieve meetmethoden gebruikt, zodat we nu beter weten wat die methoden waard zijn.’

De klimaatkamer staat in het bewegingslaboratorium van de VU.

Hitte en pollen

GoHot is voortgekomen uit eerdere ZonMw-projecten op het gebied van hitte en pollen. Projectleider Arnold van Vliet: ‘In de zomer van 2023 zagen we een gevaarlijke combinatie van hitte, grote hoeveelheden pollen en luchtvervuiling. Maar het ontbrak eigenlijk aan de kennis om daar goede adviezen over te geven. Bij hitte zet je bijvoorbeeld ’s avonds de ramen open, maar dan krijg je dus meer pollen binnen. Achteraf bleek dat er 900 mensen meer overleden waren dan normaal. Door klimaatverandering zullen we vaker te maken krijgen met dit soort extreme omstandigheden. Wij willen beter begrijpen wat dit betekent voor onze gezondheid en welke maatregelen effectief zijn.’ 

Pollen meten en inschatten

In het GoHot-consortium werken deskundigen van 16 organisaties uit diverse wetenschappelijke disciplines aan het verzamelen van de benodigde kennis. Epidemiologen onderzoeken bijvoorbeeld wat (extreme) hitte en hoge pollenconcentraties betekenen voor volksgezondheid en sterfte. 

Onderzoeker Anne Overduin – De Vries van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) meet pollen met een soort stofzuiger op het dak van het LUMC. ‘We kijken elke week met een microscoop welke soorten pollen in welke hoeveelheden aanwezig waren’.

Anne Overduin

‘Als patiënt kun je deze tellingen gebruiken door te vergelijken met de dagen waarop je klachten hebt ervaren. Op die manier kun je erachter komen voor welk soort pollen je allergisch bent. Als je dat eenmaal weet, is er ook per soort een grafiek waarop je kunt zien in welke periode van het jaar de afgelopen 10 jaar een bepaald soort pollen hoge concentraties heeft gehad. Hiermee kun je enigszins voorspellen wanneer je klachten kunt verwachten.

Hooikoortsvoorspellingen

Daarnaast worden de tellingen gebruikt om voorspelmodellen te trainen waarmee hooikoortsvoorspellingen worden gedaan. We hebben inmiddels ook een automatische pollenteller waarmee pollen real time gemeten kunnen worden. Deze zijn we momenteel nog aan het optimaliseren. Zodra de gegevens hiervan betrouwbaar genoeg zijn, kunnen patiënten deze ook gebruiken.’

Van Vliet: ‘Die metingen worden helaas alleen in Leiden en in Helmond gedaan. Om ook over de rest van het land iets te kunnen zeggen over de hoeveelheid pollen, maken we gebruik van computermodellen, met bijvoorbeeld informatie over begroeiing. Ook kijken we naar data van apotheken en drogisten over de verkoop van hooikoortsmedicatie per regio.’

Verkoelende vesten

GoHot onderzoekt ook hoe mensen zich optimaal kunnen beschermen tegen extreme hitte. Van de Kamp laat bijvoorbeeld 2 vesten zien die verkoeling kunnen brengen. 1 ervan, die ook door Nederlandse atleten wordt gebruikt, kan veel vocht vasthouden en brengt verkoeling door dat vocht te verdampen. Een ander vest heeft ventilatoren in de rug, die stroom krijgen uit een powerbank.

Effectiever communiceren

Tijdens de extreem hete zomer van 2023 zijn in Limburg ook enquêtes afgenomen onder oudere mensen. Van de Kamp: ‘We brengen nu gedetailleerd in kaart wat verschillende groepen mensen zelf al doen en hoe zij reageren op zo’n hitte-alarm.’ Van Vliet: ‘We merken dat er soms nog wat lacherig gedaan wordt over zo’n hitteplan, terwijl het zeker voor kwetsbare mensen van levensbelang kan zijn. De vraag is dus: hoe communiceer je effectief? Daarbij maakt het bijvoorbeeld ook veel uit welke achtergrond en opleiding mensen hebben. Je ziet, er zitten heel veel aspecten aan ons werk. Meer dan we in dit project allemaal kunnen onderzoeken. We hopen dan ook dat er ook in de komende jaren genoeg financiering blijft voor dit soort onderzoek. Want de problemen zullen helaas alleen maar erger worden.’ ←

↑

Anne Overduin – De Vries van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Meer informatie

• https://www.zonmw.nl/nl/klimaatverandering
• https://www.gohot.eu/
• https://www.lumc.nl/patientenzorg/specialistische-centra/hart-long-centrum/voor-patienten/pollen-en-hooikoorts/

Bekijk ook de hitteprojecten in de Kennisbundel ‘Samenwerken aan de gezonde leefomgeving’: https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2026-01/ZonMw-Kennisbundel-GLIA.pdf

Meer projecten over hitte

Hoe bescherm je inwoners in jouw gemeente of regio tegen hitte? Een groene schaduwrijke omgeving helpt natuurlijk. Daarnaast kun je denken aan koelere binnenruimtes, watertappunten en ook aan het sociale aspect door ‘op elkaar te letten’. Gemeenten en GGD’en bereiden zich nu al voor met lokale hitteplannen. Dat is belangrijk, zeker nu (extreme) hitte steeds vaker voorkomt.

Met subsidie van ZonMw ontwikkelden gemeenten, GGD’en en onderzoekers praktische instrumenten om bijvoorbeeld hittestress te voorkomen én beter samen te werken over domeinen heen. Deze tools en geleerde lessen vind je in onze kennisbundel ‘Samenwerken aan de gezonde leefomgeving’, die ZonMw begin 2026 heeft uitgegeven. Daarin staat bijvoorbeeld hoe je een wijkhitteplan maakt en hoe hittebeleid eerlijker en socialer kan worden gemaakt. https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2026-01/ZonMw-Kennisbundel-GLIA.pdf