Van data naar daadkracht: beleid versterken met online inzichten
Ons online en offline leven raken steeds meer verweven. Dit levert zowel kansen als risico’s op. Verontrustend zijn de verhalen over pesten, phishing, grooming en ‘drogeerpornosite’ Motherless. Vanuit een programma van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) onderzoeken 4 consortia de langetermijneffecten van de online samenleving. De inzichten kunnen beleidsmakers helpen de positie van kwetsbare groepen te verbeteren.
Tekst: Thessa Lageman ¦ Foto: ANP | Roos Koole
Verontrustend zijn de verhalen over pesten en grooming.
Foto: ANP | Robin Utrecht
De online samenleving heeft bestaande tegenstellingen en kansenongelijkheid versterkt en geleid tot nieuwe vormen van kwetsbaarheid.
Sinds de coronapandemie heeft de digitalisering van de maatschappij een enorme vlucht genomen. Dat heeft voordelen voor de samenleving, legt Gianclaudio Malgieri uit. Hij is universitair hoofddocent bij de Universiteit Leiden en vertegenwoordiger van 1 van de 4 consortia. ‘In de zorg kan e-health kosten besparen en personeelstekorten oplossen. Technologie kan onderwijs op maat bieden en minderheidsgroepen samenbrengen.’
Tegelijkertijd zijn er risico’s. De online samenleving heeft bestaande tegenstellingen en kansenongelijkheid versterkt en geleid tot nieuwe vormen van kwetsbaarheid. ‘Niet iedereen heeft toegang tot de benodigde technologie of kan er goed mee omgaan,’ zegt Malgieri. ‘Anderen worden er te afhankelijk van. Daardoor kunnen ze het contact met andere mensen verliezen.’
4 consortia deden de afgelopen 2 jaar onderzoek binnen het ‘NWA Synergiethema: Kwetsbaarheid en weerbaarheid in een online samenleving’. ZonMw voerde het programma van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) uit, samen met de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).
Elk van de 4 consortia zoomde in op een ander thema, vertelt Klaske Bos, programmanager NWA Synergie & Fundamenteel Onderzoek bij ZonMw. ‘Daarbinnen was het de bedoeling dat de onderzoekers naar zowel de kansen als risico’s van digitalisering keken.’ Bijzonder is dat de onderzoeken transdisciplinair zijn, vertelt Bos. ‘Wetenschappelijke en maatschappelijke partners zijn vanaf het begin betrokken en blijven dat bij elke stap.’
Ouderen en neurodivergente jongeren
1 van de onderzoeksprojecten draait om de online toekomst van jongeren met een neurodivergent brein. Het project zocht uit wat opvoeders, leerkrachten, zorgverleners en bestuurders nodig hebben om deze jongeren goed te ondersteunen, wat voor interventies er al zijn en hoe die goed aansluiten op de behoeften.
Een ander onderzoek richt zich op digitalisering binnen de zorg en huisvesting voor ouderen. Hoe kunnen technologieën mensen helpen in plaats van schade toebrengen? De kennis moet huisvestings- en zorgorganisaties helpen om effectieve werkprocessen te ontwerpen en de diensten toegankelijker te maken.
Geweld en discriminatie
In een derde project is ingezoomd op gebruikers van sociale mediaplatforms in Rotterdam. Hoe ervaren zij gezondheid, veiligheid en kansengelijkheid in zowel de online als offline wereld? Samen met jongeren zijn interventies ontwikkeld om hen weerbaarder te maken.
Het vierde onderzoeksproject draait om kwetsbare groepen op sociale media die te maken krijgen met manipulatie, geweld en discriminatie. Hoe kan de overheid hun weerbaarheid vergroten, samen met aanbieders van online platforms en het maatschappelijk middenveld? De eindresultaten van de 4 projecten worden dit jaar nog verwacht.
Inzichten bundelen
In augustus 2026 start het vervolg van het programma: ‘Vulnerability and Resilience in an Online Society: bridging science and policy (VaROS)’. Hierin bundelen de 4 consortia hun inzichten. Bos legt uit: ‘Die kennis moet de Nederlandse overheid duidelijkheid geven over de kansen en risico’s in de online samenleving. Daarmee kunnen ze wetenschappelijk onderbouwd beleid maken.’ Malgieri: ‘We gaan alle bevindingen samenbrengen en bruikbare raakvlakken zoeken.’
Definitie en aanbevelingen
De onderzoekers zijn ook van plan om een definitie te maken van kwetsbaarheid bij het gebruik van digitale middelen, die beleidsmakers kunnen gebruiken, vertelt Malgieri. ‘Het is belangrijk om te weten wat we hiermee bedoelen en welke vooroordelen er bestaan, want het gaat om veel groepen en situaties.’
Ze beginnen met een wetenschappelijk overzicht en toetsen dat daarna bij medewerkers van betrokken ministeries en organisaties. Vervolgens kijken de onderzoekers hoe de risico’s van digitalisering precies verminderd kunnen worden en hoe in andere gevallen digitalisering juist de oplossing kan zijn. Malgieri: ‘Samen met de stakeholders uit de verschillende doelgroepen zetten we dan onze concrete aanbevelingen voor de beleidsmakers op een rijtje.’
Aandacht voor het onderwerp
Maar liefst 8 ministeries namen het initiatief voor dit onderzoeksprogramma, met een budget van 1,4 miljoen euro. ‘Dat onderstreept het belang dat aan het onderwerp wordt gehecht,’ aldus Klaske Bos. ‘Ook in het coalitieakkoord worden digitalisering en kwetsbaarheid genoemd. De nieuwe regering toont interesse in het onderwerp en we hopen dat dit zo blijft.’
Nederland speelt binnen Europa een voortrekkersrol op dit thema, vertelt Malgieri. ’Nederland is zich de laatste jaren bewuster geworden van de risico’s door gebeurtenissen in het verleden, zoals de Toeslagenaffaire.’
Als dit onderzoeksprogramma in 2028 voltooid is, hoopt Malgieri dat de overheid ook richtlijnen heeft opgesteld voor het gebruik van technologieën. Hij benadrukt: ‘Het is belangrijk om dit te doen in samenwerking met de mensen om wie het gaat en dus ook samen beslissingen nemen over digitalisering.’ ←
Maar liefst 8 ministeries namen het initiatief voor dit onderzoeks-programma, met een budget van 1,4 miljoen euro.
De Nationale Wetenschapsagenda (NWA)
is een onderzoeksprogramma dat NWO uitvoert in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Burgers, wetenschappers en organisaties hebben samen duizenden vragen ingediend met als doel bij te dragen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen.
Meer informatie
Eerste deel van het onderzoeksprogramma (2023-2025):
ZonMw: NWA Synergiethema: Kwetsbaarheid en weerbaarheid in een online samenleving
NWO: Meer kennis over de risico’s en kansen van online samenlevingen.
Het vervolg (2026-2028): Vulnerability and Resilience in an Online Society: bridging science and policy (VaROS)
ZonMw: Vier onderzoeksconsortia starten project voor weerbare online samenleving