achtergrondartikel
‘Meer kennis kan mantelzorg minder zwaar maken’
Nederland leunt steeds meer op mantelzorgers. Hierdoor neemt de druk op deze groeiende doelgroep toe. Dat vraagt om meer ondersteuning, niet alleen met financiële middelen, maar ook met kennis. ‘Als je weet wat er met jouw naaste aan de hand is, waar je moet zijn en wat je moet doen, dan kun jij je richten op de mens die je verzorgt.’
Tekst: Joost Bijlsma ¦ Foto: ANP | Patricia Rehe & Martine Hoving
Vooral meer ouderen zijn mantelzorg gaan geven.
Zonder mantelzorg staat Nederland stil. Dat blijkt wel als je Mantelzorg in beweging leest. Dit recente rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) beschrijft hoe het aandeel mantelzorgers sterk is toegenomen. In 2014 verleende 33% van de landgenoten mantelzorg, 10 jaar later was dit al 39%. Volgens senior onderzoeker Mirjam de Klerk van het SCP kan dat percentage wat hoog lijken. Toch klopt het. ‘Want we werken met een brede definitie van mantelzorg. Hier vallen bijvoorbeeld ook administratieve taken onder en verschillende vormen van ondersteuning die niet onder een harde definitie van zorg zouden vallen.’
De stijging van het aantal mantelzorgers hangt volgens De Klerk vooral samen met een toegenomen vraag. ‘Er zijn steeds meer ouderen gekomen en ook meer oude ouderen. Ook zie je steeds meer ouderen die zelfstandig wonen. Personeelstekorten in de zorg spelen ook een rol. Mantelzorgers moeten meer opvangen.’ Vooral meer ouderen zijn mantelzorg gaan geven. Nog een opmerkelijke verandering is dat meer mannen mantelzorg verlenen. De Klerk: ‘Bij mannen is het aandeel mantelzorgers toegenomen van 28 % naar 38 %, bij vrouwen is het van 37 % naar 41 % gegaan.’
Ernstig belast
Een alarmerend feit uit het rapport is dat het aandeel ernstig belaste mantelzorgers toeneemt. In absolute aantallen is dit gegroeid van 400.000 in 2014 naar 600.000. Volgens Alice de Boer, collega van De Klerk bij het SCP, hangt dit samen met de groei van het aantal mantelzorgers. ‘Ook zie je steeds meer “taakcombineerders”, mensen die mantelzorg combineren met betaald werk. Dit jaar is het aandeel werkenden onder mantelzorgers toegenomen van 73% in 2014 tot 80% in 2024.’ Wie deze feiten leest, beseft dat een goede ondersteuning van mantelzorgers steeds belangrijker wordt. Daarin is volgens De Boer de afgelopen 10 jaar veel verbeterd. ‘Zo is zorgverlof ook beschikbaar geworden voor mantelzorg aan naasten die niet tot de eerste graad (partner, kind of ouder) behoren. Ook is gemakkelijker geworden om ondersteuning voor de zorg te vinden. Maar we zijn er nog niet.’
Integrale visie
De Klerk en De Boer pleitten onlangs in Sociale Vraagstukken voor een andere kijk op mantelzorg in het Rijksbeleid. Ze vinden het vooral belangrijk dat er integraal naar wordt gekeken: hoe kunnen overheden, de werkgever en de zorgverleners mantelzorgers veel beter ondersteunen? De Boer: ‘Het ontwerp van de huidige ondersteuning bestaat uit maatregelen die los van elkaar zijn vormgegeven. Wat je wil, is een integrale visie.’ Ook de Sociaal Economische Raad (SER) pleitte hier onlangs voor in het adviesrapport Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving. Zij adviseren onder meer een door de overheid betaald mantelzorgverlof van 8 weken, meer respijt- en logeerzorg en meer maatwerk door werkgevers. De bal ligt nu bij het kabinet.
ZonMw-project Samen-zorgen-dat
Door de stijgende zorgvraag en het dalende professionele aanbod worden steeds meer zorgtaken door naasten gedaan. Dat vraagt onder meer om een herijking van de relatie tussen professionele zorg en mantelzorg. Hoe dat binnen een zorgorganisatie kan werken wordt onderzocht bij Zorggroep Elde Maasduinen (ZGEM) en De Waalboog. Zij gaan via actieonderzoek na hoe je van ‘zorgen voor’ naar ‘samen zorgen dat’ kunt gaan. Daar komen duidelijke lessen uit. Het project laat zien dat gelijkwaardig samenwerken niet begint met taken verdelen, maar met elkaar leren kennen, ruimte maken voor maatwerk en steeds opnieuw afstemmen wat passend is. Meer over dit project op: www.zonmw.nl/nl/artikel/niet-alles-overnemen-maar-samen-zorgen-dat.
Mantelzorgverlof
Trudy Prins, voormalig zorgbestuurder en voorzitter van de ZonMw-programmacommissie Langdurige Zorg en Ondersteuning, pleit al langer voor betaald verlof. Dat deed ze al toen ze nog zorgbestuurder was. Als het aan haar ligt, komt er een mantelzorgverlof in de cao’s, vergelijkbaar met ouderschaps- of zwangerschapsverlof. ‘Een medewerker zou tijdens een bepaalde periode 1 dag in de week vrij moeten krijgen, terwijl de overheid het salaris aanvult. Zo voorkom je dat de mantelzorgers in een slechtere arbeidsmarktpositie komen.’
Meer kennis
Ook het ondersteunen van mantelzorgers met kennis kan nog beter, vindt Prins. ‘Mantelzorgers weten vaak niet: in wat voor wereld stap ik precies? Bij een dementerende ouder bijvoorbeeld, moet je meteen veel leren en komt er in korte tijd veel op je af. Dat is ingewikkeld voor iedereen, soms zelfs voor zorgbestuurders die ik spreek.’ Voor het verzamelen en verstrekken van informatie is nu nog niet of nauwelijks een structuur, vertelt Prins. ‘Informatie is niet altijd gemakkelijk te vinden en ook niet altijd correct. Zowel wat betreft administratie en instanties als wat betreft ziektebeelden is nog winst te halen. Hier proberen we met ZonMw via allerlei projecten aan bij te dragen.’
Het lastige aan de huidige situatie is dat niemand zich écht verantwoordelijk voelt voor het verzamelen en verstrekken van informatie aan mantelzorgers, vertelt Prins. Die ziet een rol weggelegd voor de eerste lijn. Prins zou een samenwerking willen van kennis en zorg, waarbij de eerste lijn portaal wordt voor de informatie. Dat is essentieel, vindt Prins. ‘Meer kennis kan mantelzorg minder zwaar maken. Als je weet wat er met jouw naaste aan de hand is, waar je moet zijn en wat je moet doen, dan kun jij je richten op de mens die je verzorgt.’ ←
Vrouwengezondheid
Waar vrouwen meer mantelzorg verlenen dan mannen en meer overbelast raken, speelt ook het onderwerp Vrouwengezondheid een rol. Kijk voor meer informatie op Vrouwengezondheid | Onderzoek & Nationale Strategie | ZonMw