De winst van kunst en cultuur in de ouderenzorg
Uit onderzoek gefinancierd door ZonMw blijkt dat investeren in kunst en cultuur in de ouderenzorg loont. Bij zorgorganisatie Vitalis zijn kunst en cultuur onderdeel van de missie van de organisatie om geluksmomenten voor bewoners te creëren. Dat beleid pakt op alle fronten positief uit.
Tekst: Tjitske Lingsma ¦ Fotografie: Arnold Reyneveld / Marcel de Buck
Investeren in kunst en cultuur in de ouderenzorg loont.
De winst van kunst en cultuur in de ouderenzorg
Uit onderzoek gefinancierd door ZonMw blijkt dat investeren in kunst en cultuur in de ouderenzorg loont. Bij zorgorganisatie Vitalis zijn kunst en cultuur onderdeel van de missie van de organisatie om geluksmomenten voor bewoners te creëren. Dat beleid pakt op alle fronten positief uit.
Tekst: Tjitske Lingsma ¦ Fotografie: Arnold Reyneveld / Marcel de Buck
Investeren in kunst en cultuur in de ouderenzorg loont.
‘Kijk eens naar dat kleine, paarse neusje. Hoe mooi dat is gemaakt. Het is heel fijn handwerk, zoals Turkse vrouwen dat prachtig kunnen’, zegt Maaike Mul, coördinator kunst en cultuur bij Vitalis. Ze pakt het opvallende wezentje van de vergadertafel. Het is door bewoonsters gemaakt van kleurige lapjes brei- en haakwerk en punnikstrengen. ‘Vrouwen hier zijn expert in ambachtelijk handwerk. Ze haken prachtige engeltjes voor de kerst en perfecte kuikentjes voor Pasen’, zegt Mul. Maar ze wilde bewoners uitdagen om vrijer en vanuit fantasie te werken. Het leverde 50 wezentjes op, die VitaLISJE heten. Ze zijn geëxposeerd op de Dutch Design Week in Eindhoven. ‘De makers zijn zó trots’, zegt ze.
Maaike Mul, coördinator kunst en cultuur bij Vitalis.
Geluksmoment
Vitalis is gespecialiseerd in wonen, zorg en welzijn voor ouderen in Eindhoven en Geldrop. Mul kwam er 25 jaar geleden werken om kunst- en cultuuractiviteiten te organiseren. Het begon met het samenstellen van een jaarprogramma met artiestenoptredens. Inmiddels zijn kunst en cultuur geheel geïntegreerd in de organisatie.
Naast haar zit Inge Fleischeuer, voorzitter van de raad van bestuur. Enthousiast legt zij uit hoe kunst en cultuur volledig passen in de missie van Vitalis: de kunst van gelukkig ouder worden. ‘Ons hele bedrijfsconcept is veranderd naar: wanneer is er voor een bewoner een geluksmoment gecreëerd’, zegt Fleischeuer. Als onderdeel van de arbeidsvoorwaarden hebben alle 3.000 medewerkers daar ieder 4 uur per jaar voor. Kunst en cultuur spelen een belangrijke rol bij het bewerkstelligen van de geluksmomenten.
Inge Fleischeuer, voorzitter van de raad van bestuur Vitalis.
Artistieke verdieping
Het integreren van kunst en cultuur in een organisatie gaat niet vanzelf. Om te helpen met het ‘omdenken’, nodigt Vitalis kunstenaars uit. Zij werken samen met activiteitenbegeleiders en vrijwilligers aan het ontwikkelen en uitvoeren van creatieve werkvormen. De kunstenaar brengt artistieke verdieping. De activiteitenbegeleiders en vrijwilligers brengen de kennis over de dagelijkse context. Als de begeleiders de activiteiten weer op zich nemen, blijft de kunstenaar betrokken.
‘Kunst houdt mensen actief. Het spreekt al hun zintuigen aan. Het verandert hun leven en kan de zorgbehoefte uitstellen.’
Crétien van Campen
Bij kunst staan verbeelding, talent en expressie centraal
Crétien van Campen, voorzitter van de ZonMw-programmacommissie Kunst en Cultuur in de Langdurige Zorg en Ondersteuning, is onder de indruk van Vitalis. ‘Zij behoren tot de voorlopers. Van de honderden ouderenzorgorganisaties heeft slechts een handvol instellingen structureel kunst en cultuur ingebed’, zegt Van Campen.
Crétien van Campen, voorzitter ZonMw-programmacommissie Kunst en Cultuur in de Langdurige Zorg en Ondersteuning.
ZonMw investeert al 8 jaar in onderzoek naar dit vraagstuk en praktijkontwikkeling. Kunst en cultuur zijn anders omdat zij ouderen niet primair benaderen vanuit de zorgvraag, beperking of veiligheid. Centraal staan verbeelding, talent, expressie en betekenis. Precies zoals ze bij Vitalis ervaren. De activiteiten die uiteenlopen van toneelspelen tot muziek maken, helpen om een andere kant van bewoners te laten zien en eenzaamheid tegen te gaan. Bewoonsters gaven bijvoorbeeld handwerken aan studenten van het Willem Koning I College in Den Bosch. ‘Want studenten kenden de verschillende haaktechnieken niet. Ze kunnen veel leren van onze ouderen’, aldus Fleischeuer.
De Toekomstverkenning
Onlangs publiceerde ZonMw de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur, geschreven door Van Campen, waarin hij laat zien hoe belangrijk het is om kunst en cultuur te integreren in de zorg. ‘We stevenen af op een zorginfarct’, zegt hij. ‘Dat los je niet op vanuit de zorg.’ Het kabinet-Jetten zet in op kwaliteit van leven en preventie. Daar ligt ook een kans. ‘Als mensen niks meer ondernemen, worden ze vanzelf oud en hulpbehoevend. Kunst houdt mensen actief. Het spreekt al hun zintuigen aan. Het verandert hun leven en kan de zorgbehoefte uitstellen’, zegt Van Campen.
Meerwaarde voor de organisatie
Samen Creatief van Vitalis is 1 van de 5 projecten waarvoor ZonMw een SROI-analyse (Social Return On Investment) heeft laten uitvoeren. Uit de SROI blijkt dat de kunst- en cultuurinitiatieven maatschappelijke waarde opleveren voor ouderen, vrijwilligers, professionals, en het zorg- en ondersteuningssysteem. Dit uit zich in meer ademruimte voor naasten, meer werkplezier en meer zingeving. Het valt zelfs financieel uit te drukken. Bij Vitalis levert €516.000 aan uitgaven aan kunst en cultuur maar liefst € 1,7 miljoen op in de periode 2024 - 2028. Elke geïnvesteerde euro levert dus € 3,40 aan maatschappelijke waarde op.
‘Ik ben ervan overtuigd dat het onder de streep meerwaarde heeft’, stelt Fleischeuer. ‘We hebben 2,5% lager ziekteverzuim dan de sector. Dan heb je het over € 5 à € 6 miljoen per jaar. Je kunt nooit zeggen: het komt door kunst en cultuur. Maar het speelt wel een positieve rol’, zegt Fleischeuer. ‘Kunst is een gamechanger.’
Voor Mul is dit nog lang niet het eindstation. ‘Als mensen iets mankeren, worden ze naar de fysiotherapeut gestuurd. Het is mijn droom dat een arts kan voorschrijven: ga maar naar een kunstenaar.’ ←